Zbiory
8.03.2021

"Dokumenty podróży". Marzec ’68

Dokumenty podróży wydawane żydowskim emigrantom Marzec '68
Dokumenty podróży Samuela Sandlera oraz Belli Sandler i Miriam Sandler, Warszawa, data wydania: 18 VIII 1969, fot. zbiory Muzeum Historii Żydów Polskich

Żydzi polscy, którzy wyjeżdżali z Polski w okresie Marca ‘68, musieli przed wyjazdem zrzec się obywatelstwa. Nie mieli więc w momencie opuszczenia kraju - żadnego, stąd władze wydawały im tzw. paszporty bezpaństwowców, potrzebne do przekraczania granic. Zielone (rzadziej niebieskie) książeczki, o nazwie "dokument podróży", stały się jednym z symboli Marca '68.

Wydano ich Żydom polskim w okresie 1968-1972 około 13 tysięcy, co pozwala na szacunkowe określenie skali marcowych wyjazdów. (Trzeba jednak pamiętać, że to tylko szacunki, skoro wyjeżdżano również na podstawie paszportów konsularnych – np. "po prostu" nie wracano do Polski z pobytów zagranicznych).

W kolekcji Muzeum Polin znajduje się wiele dokumentów podróży, ukazujących losy różnych rodzin, które opuściły kraj. Dwa z nich wiążą się z historią rodziny Sandlerów: to paszport prof. Samuela Sandlera oraz paszport wydany Belli Sandler (z domu Blaucwirn) i "dziecku towarzyszącemu" ośmioletniej Miriam (Hanny).

Rodzina opuściła Polskę pociągiem - przez granicę polsko-czechosłowacką przejechała we wrześniu 1969. Dojechali do Wiednia, stamtąd udali się do Izraela, gdzie prof. Sandler, polonista, miał objąć katedrę literaturoznawczą. Ostatecznie osiedli w Chicago.

Bella Sandler pracowała przed wyjazdem w Pracowni Dziejów Oświaty Polskiej Akademii Nauk. W 1968 wydała książkę "Wychowanie przedszkolne i kształcenie wychowawczyń w Królestwie Polskim", która miała być podstawą jej habilitacji.

Jedną z ostatnich prac edytorskich prof. Sandlera, specjalizującego się w zakresie literatury polskiej końca XIX wieku i początku XX w. (m.in. Bolesława Prusa) był tom małych form prozatorskich Andrzeja Struga, o znamiennym tytule (wziętym z jednego z wydawanych tekstów) "W Nienadybach byczo jest…". Ukazał się w 1968 roku.