Rocznice i święta
6.03.2021

Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych

Sprawiedliwy wśród narodów świata - medal
fot. Muzeum Historii Żydów Polskich

6 marca przypada Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych. Święto to ustanowił w 2012 r. Parlament Europejski, by upamiętniać osoby, które w XX wieku z narażeniem życia przeciwstawiały się reżimom totalitarnym. Idea ta nawiązuje do nadawanego przez Państwo Izrael tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Od 1963 r. Instytut Yad Vashem przyznaje osobom nie będącym Żydami, które ratowały Żydów podczas Zagłady, tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Decyzję w tej sprawie podejmuje po przeprowadzeniu rygorystycznej procedury weryfikacyjnej specjalna komisja złożona z sędziów Sadu Najwyższego Izraela.

Uhonorowana w ten sposób może zostać osoba, która bezinteresownie i z narażeniem życia lub wolności niosła czynną pomoc Żydom, ratując ich przed śmiercią lub deportacją do obozu zagłady. Jest to forma przez państwo i naród żydowski wdzięczności tym, którzy w najczarniejszej godzinie okazali solidarność Żydom. Sprawiedliwi otrzymują medal i dyplom honorowy, a ich nazwiska zostają wyryte na tablicy pamiątkowej w Ogrodzie Sprawiedliwych w Jerozolimie. Według najnowszych dostępnych danych, do początku 2020 r. Instytut Yad Vashem przyznał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata 27 712 osobom, wśród których 7 112 pochodzi z Polski.

Uchwała Parlamentu Europejskiego z 2012 r. rozszerzyła pojęcie Sprawiedliwego, dokonując jego uniwersalizacji. W tym ujęciu sprawiedliwymi są osoby, które „motywowane osobistym poczuciem odpowiedzialności przeciwstawiały się zbrodniom przeciwko ludzkości i totalitaryzmowi”. W kilkudziesięciu krajach (m.in. Armenii, Bośni, Rwandzie, Włoszech i Francji) powstały lokalne Ogrody Pamięci Sprawiedliwych i komitety przyznające ten tytuł.

Pierwszy w Polsce Ogród Sprawiedliwych powstał w 2014 r. na Warszawskiej Woli, a uhonorowani tym tytułem zostali wówczas: Jan Karski, Marek Edelman, Tadeusz Mazowiecki, Anna Politkowska, Magdalena Grodzka-Gużkowska, Antonia Locetelli. W kolejnych latach dołączyli do nich: Petro Hryhorenko, Nelson Mandela, Hasan Mazhar, Witold Pilecki, Władysław Bartoszewski, Jan Zieja, Natalia Gorbaniewska, Jan Jelinek, Roberto Kozak, Rafał Lemkin, Adalbert Wojciech Zink, Armin Wegner, Ewelina Lipko-Lipczyńska, Arsenij Roginski, Raul Wallenberg.

Data 6 marca, kiedy obchodzony jest Europejski Dzień Pamięci Sprawiedliwych, jest kolejnym symbolicznym łącznikiem z tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Tego dnia przypada rocznica śmierci Mosze Bejskiego (1921-2007) - więźnia obozu koncentracyjnego w Płaszowie, sędziego Sądu Najwyższego Izraela, inicjatora Ogrodu Sprawiedliwych w Jerozolimie i współautora definicji Sprawiedliwych wśród Narodu Świata.